Op 20 april jongstleden diende staatssecretaris De Jager het wetsvoorstel voor een nieuwe Successiewet bij de Tweede Kamer in. Het door het ministerie van Financiën uitgegeven persbericht vermeldde: ‘De belastingheffing op erven en schenken gaat flink omlaag, vrijstellingen gaan omhoog en het overdragen van een bedrijf wordt – ook bij leven - makkelijker en goedkoper.' .

Diezelfde avond vertelde De Jager bij Pauw en Witteman stralend over zijn nieuwe wet. Ofschoon de Wet schenk- en erfbelasting (de nieuwe naam voor de Successiewet) een aantal verbeteringen heeft, valt er ook het nodige op aan te merken.

1) Kinderen betalen soms meer erfbelasting

Uit berekeningen van de Amsterdamse belastingadviseur mevrouw mr. C.J.M. Martens blijkt dat mensen met kleinere vermogens juist meer erfbelasting gaan betalen dan nu het geval is. Ik geef een voorbeeld.

Voorbeeld:

Stel dat we een gezin hebben: moeder Hannie, vader Geert en twee (meerderjarige) kinderen (Shirley en Rob). Als Hannie overlijdt, is Geert 63 jaar; er is geen testament. De nalatenschap wordt verdeeld conform het op 1 januari 2003 in werking getreden erfrecht (‘de wettelijke verdeling’).

Situatie 1: Hannie’s nalatenschap is € 300.000 waard

Geert, Shirley en Rob hebben ieder recht op € 100.000. In dit geval is Geert geen successierecht verschuldigd. Over het erfdeel van Shirley en Rob is (per kind) € 2.517 aan successierecht verschuldigd. In totaal dus € 5.034.

Als de Staatssecretaris zijn zin krijgt, is over de verkrijging van Geert ook geen erfbelasting verschuldigd. Anders gaat het met de kinderen: over hun verkrijging moet per kind € 3.700 aan erfbelasting betaald worden. In totaal dus € 7.400!

Situatie 2: Hannie’s nalatenschap is € 900.000 waard

Geert, Shirley en Rob hebben ieder recht op € 300.000.In dit geval is Geert € 13.879 aan successierecht verschuldigd. Over het erfdeel van Shirley en Rob is (per kind) € 12.764 aan successierecht verschuldigd. In totaal dus € 39.407.

Als de door de Staatssecretaris voorgenomen wijzigingen worden doorgevoerd, is over de verkrijging van Geert ook nu weer geen erfbelasting verschuldigd; zijn verkrijging valt binnen het bedrag van de vrijstelling. Over zijn erfenis is elk kind € 17.300 verschuldigd. In totaal dus € 34.600!

Conclusie

Aan de hand van dit voorbeeld kunnen twee belangrijke conclusies worden getrokken:

A) Minder rijke mensen betalen in het nieuwe systeem meer erfbelasting dan rijkere mensen. De erfbelasting moet bijna altijd door de langstlevende echtgenoot worden voorgeschoten. Zij merken dus als eersten de gevolgen van de nieuwe wet.

B) Kinderen van gehuwde mensen die meer dan het vrijgestelde bedrag (€ 19.000) erven, zullen in het nieuwe systeem meer erfbelasting verschuldigd zijn dan thans het geval is. Uiteindelijk erven zij netto dus minder dan onder de huidige wet.

Ik hoop dat er geen sprake is van ‘kwade opzet’ van de Staatssecretaris. Maar deze berekeningen had hij zelf toch ook kunnen maken?

2) versoberde regeling voor samenwoners

Speciale aandacht verdient het begrip ‘partner’ in de nieuwe wet. Om voor de hoge vrijstelling voor de erfbelasting (€ 600.000,-) in aanmerking te komen, moet men partner van elkaar zijn. Gehuwden en mensen die een geregistreerd-partnerschap zijn aangegaan zijn so-wie-so 'partner'.

Voor samenwoners, die elkaar de hoge vrijstelling voor de erfbelasting gunnen, is er echter werk aan de winkel, Op dit moment is het zo dat mensen die met elkaar samenwonen én aan een aantal aanvullende eisen voldoen, een even grote vrijstelling voor het successierecht hebben als gehuwde mensen. Als het aan de staatssecretaris ligt, wordt deze praktijk flink aan banden gelegd. Samenwoners die prijsstellen op een hoge vrijstelling voor de erfbelasting, zijn straks verplicht om een notarieel samenlevingscontract te hebben.

Deze eis geldt ook voor mensen die al vóór de inwerkingtreding van de nieuwe wet met elkaar samenwoonden, maar nog geen door een notaris opgesteld samenlevingscontract hadden. Uit dat samenlevingscontract moet ondermeer blijken dat de twee samenwoners zich ten opzichte van elkaar ertoe verplichten elkaar zo goed mogelijk te verzorgen (‘wederzijdse zorgplicht’).

Geen hoge vrijstelling meer

(Groot-)ouders en (klein-) kinderen die met elkaar samenwonen hebben straks - als de wet is ingevoerd – geen hoge vrijstelling meer als zij van elkaar erven. Zij zullen dus op tijd maatregelen moeten nemen om de erfbelasting te kunnen betalen. Het komt veel voor dat (klein)kinderen al dan niet in het kader van de verzorging van hun ouder(s) met hun ouder(s) samenwonen. Ook komt het voor dat ouders voor hun meerderjarige (gehandicapte) kinderen blijven zorgen. De huidige successiewet heeft ook voor 'dit soort' samenwoners de hoge vrijstelling. In de wet schenk- en erfbelasting komen deze samenwoners niet meer voor die vrijstelling in aanmerking.

Wat ook drastisch gaat veranderen is de positie van iemand die gehuwd is en met een ander dan zijn echtgenoot samenwoont. Ik geef een voorbeeld.

Voorbeeld

Diana en Jan-Jaap zijn getrouwd en hebben twee kinderen. Omdat Jan-Jaap van mening is dat het huwelijk weinig voorstelt, gaat hij in april 2009 samenwonen met Femke, zijn nieuwe liefde. Diana heeft het erg moeilijk met het vertrek van Jan-Jaap, en wil nog niet over een echtscheiding praten. Jan-Jaap heeft begrip voor de situatie en vraagt echtscheiding niet aan. In mei 2009 kopen Jan-Jaap en Femke een huis en tekenen zij een samenlevingsovereenkomst. Jan-Jaap en Femke maken ook een testament op de langstlevende.

situatie 1: overlijden in december 2009

Als Jan-Jaap of Femke in december 2009 overlijdt, komt de langstlevende van hun in aanmerking voor de grote vrijstelling voor het recht van successie.

situatie 2: overlijden in januari 2010

Als Jan-Jaap of Femke een maand later overlijdt, worden zij voor wat betreft de wet schenk- en erfbelasting niet als partner aangemerkt. De staatssecretaris stelt het huwelijk namelijk boven het ongehuwd (of als niet-geregistreerd partner) samenwonen.

Onaanvaardbaar

Mensen als Jan-Jaap doen er – vanuit de wet schenk- en erfbelasting geredeneerd - verstandig aan zich het lot van hun Diana niet aan te trekken. Deze consequentie van de nieuwe wet is onaanvaardbaar.

In de afgelopen jaren is er veel aandacht geweest voor de menselijke kant van echtscheidingen en voor de positie van kinderen. Zo zijn gescheiden ouders van minderjarigen sinds 1 maart jongstleden verplicht een ouderschapsplan op te stellen. Dit alles vergt een goede communicatie tussen de (aanstaande) ex-echtgenoten. Ik betwijfel zeer of de nieuwe wet op dit punt een goede communicatie bevordert.