Daarmee lijkt weer een argument voor behoud van dit meest heilige huisje van de Nederlandse politiek ontkracht.

De hypotheekrenteaftrek stamt uit 1893, vertelt het Historisch Nieuwsblad. Toen werd dankzij de liberale minister van Financiën Nicolaas Pierson de eerste inkomstenbelasting ingevoerd. Voortaan moesten Nederlanders belasting betalen over hun inkomsten, inclusief de eigen woning. Daarvoor vond belastingheffing plaats via accijnzen op levensmiddelen als zout, zeep en suiker. Daardoor betaalden armen naar verhouding veel meer, wat een zware financiële last voor hen vormde.

Huurwaarde

Dat het nieuwe stelsel ook de eigen woning belastte baseerde Pierson op het feit dat een huiseigenaar zijn woning kon verhuren. Daarmee kon geld worden verdiend. Bewoonde de eigenaar zelf zijn huis dan huurde hij als het ware van zichzelf. Hij bespaarde zo immers maandelijks een bepaald bedrag. Daarom moest de huurwaarde van de woning, het huurwaardeforfait van nu, bij het belastbare inkomen worden opgeteld.

Tegelijk mochten de kosten die de belastingbetaler moest maken om zijn inkomen te verwerven van het belastbare inkomen worden afgetrokken. Daaronder viel ook de hypotheekrente.

Noodzakelijk kwaad

Aangezien de meeste koophuizen ook toen al via hypotheken werden gefinancierd, kostte hypotheekrenteaftrek de staat meer geld dan zij opleverde. Dat nam Pierson voor lief, aldus de onderzoekers van het Historisch Nieuwsblad. ,,Hij beschouwde het als een noodzakelijk kwaad. Het was het principe van de nieuwe inkomstenbelasting dat telde." Bovendien liep de schatkist weinig geld mis, eigenwoningbezit was destijds slechts voorbehouden aan de ‘happy few’.

Hoewel de belastingwetgeving sinds 1893 diverse hervormingen onderging, is deze qua woningbezit in essentie nooit veranderd. Want nog steeds moet de huurwaarde in box 1 bij het inkomen worden opgeteld en mag de hypotheekrente worden afgetrokken.

Bevorderen eigenwoningbezit

Decennia lang hebben de opvolgers van Piersons diens argument – dat de hypotheekrenteaftrek een fundament van het belastingstelsel is – overgenomen. Pas na 1945 vatte de idee post dat de overheid burgers moest ondersteunen bij het kopen van een eigen woning. Volgens KVP en ARP bevorderde eigenwoningbezit verantwoordelijkheidsgevoel, gezinsstabiliteit en spaarzaamheid. De eigenaar hield immers voor prostitutie en cafébezoek geen geld meer over. Niet alleen confessionele partijen en politici, ook D66-minister van Volkshuisvesting Hans Gruijter schreef in 1974 nog dat het bezitten van een woning ‘mogelijkheden om verantwoordelijkheid en onafhankelijkheid’ te beleven.

Gelegenheidsargument

Pas in de jaren ’90, honderd jaar ná invoering ervan, werd de gedachte gemeengoed dat de hypotheekrente instrument is om het eigenwoningbezit te stimuleren. De onderzoekers noemen dit een gelegenheidsargument en betwisten of de hypotheekaftrek zo’n wondermiddel is. ,,Niet voor niets werden er vanaf 1945 tal van andere instrumenten ontwikkeld om eigenwoningbezit te bevorderen.”

Het tijdschrift vraagt zich af of het instrument geen averechtse werking heeft. ,,De regeling drijft de vraag en daarmee de prijs van koophuizen op. Daardoor wordt voor starters de drempel om een huis te kopen verhoogd – hetgeen het ideaal van ‘iedere Nederlander een koophuis’ eerder in de weg staat dan dichterbij brengt.”